opanowanie-techniki

na obszarze środko­wych Niemiec, Czech, Słowacji, Śląska i Wiel­kopolski pojawiły się ufortyfikowane osady na wzniesieniach, u których podnóża rozpościera­ły się otwarte skupiska siedzib ludzkich i cmen­tarzyska. Należały one do tak zwanej kultury unietyckiej, z najważniejszym ośrodkiem w Uneti-cach niedaleko Pragi (Czechy), pod wieloma względami przypominającej inne wczesnobrą-zowe kultury środkowoeuropejskie.

W czasach gdy na całym Bliskim Wschodzie niepodzielnie panował brąz, w Europie Środkowej i Północnej kwi­tły kultury eneolityczne. Co jakiś czas ogromne połacie Europy nawiedzały fa­le koczowników ze wschodnioeuropej­skich stepów; rozpadały się na mniejsze grupy etniczne i budowały zręby włas­nych kultur. Najważniejsze znaczenie dla północno-środkowej Europy miał krąg kulturowy ceramiki sznurowej, który w okresie od XXV do XVII wie­ku p.n.e. rozprzestrzenił się od Skandy­nawii do Dunaju na linii północ-poludnie i od do­rzecza Renu do Dniepru na osi wschód-zachód. Wspólną cechą wszystkich kultur wchodzących w skład kręgu ceramiki sznurowej był charaktery­styczny ornament na naczyniach glinianych w for­mie odciśniętego sznura. W początkowej fazie ist­nienia kultury ceramiki sznurowej były kulturami późnoneolitycznymi, natomiast w końcowym okresie należały zdecydowanie do wczesnej epoki brązu. Do najciekawszych podzespołów kultur ce­ramiki sznurowej zaliczane są kultury: rzucewska i złocka, których tradycje kontynuowały kultury: strzyżowska i Chłopice-Vesele. Ta ostatnia dopro­wadziła około XIX wieku p.n.e. do ujednolicenia kulturowego obszarów położonych po obu stro­nach łuku Karpat. Pomimo znacznego udziału krzemienia w produkcji narzędzi i broni, zaświad­czonego przez liczne znaleziska trójkątnych gro­tów strzał, noży i sierpów, dość licznie reprezento­wane są wyroby z importowanej miedzi i złota. Na południe od kultury Chłopice-Vesele rozwinęła się około 1800 roku p.n.e. inna podgrupa osadnicza związana z kręgiem ceramiki sznurowej - kultura mierzanowieka, nazwę swą zawdzięczająca cmen­tarzysku z wczesnej epoki brązu odkrytemu we wsi Mierzanowice w południowej Polsce. Charak­terystyczną formą ozdób noszonych przez przed­stawicieli kultury mierzanowickiej były miedziane zausznice w kształcie wierzbowego liścia. Pewną

ich liczbą odnaleziono na obszarach kultury Chło-

pice-Vesele, co świadczy o istnieniu ożywionej wymiany handlowej w tej części Europy w począt­kach II tysiąclecia p.n.e. Równolegle z kulturą mierzanowicką rozwijała się oryginalna kultura rzucewska (nazwa wzięta od miasta Rzucewo po­łożonego nieopodal Gdańska, gdzie zlokalizowa­no pierwsze jej ślady), której ludność zajmowała się na wielką skalę obróbką bursztynu.

pojawiły H się odlewnicze formy kamienne, począt-U kowo ryte w jednej bryle, a następnie dwudzielne, składające się z wklęsłego , awersu i rewersu, wyrzeźbionych na osob­nych kamieniach. W III tysiącleciu p.n.e. upowszechniła się tak zwana technika od­lewów na wosk tracony. Polegała ona na tym, że wzór przyszłego brązowego przedmiotu wykonywany był z wosku, a następnie oblepiany gliną, która tworzy­ła jego matrycę. Tak przygotowaną formę wypełniano roztopionym metalem, w trak­cie tego procesu woskowy model stopnio­wo się wytapiał, a jego miejsce zajmował brąz. Następnie odlew studzono i zdejmo­wano gliniane skompy. Brąz doskonale nada­wał się do wyrobu grotów strzał i oszcze­pów, sztyletów, bransolet i naszyjników. Wy­rabiano z niego także igły, szpile i zapinki do okryć (fibule). Najciekawsze jednak były pole­rowane zwierciadła brązowe, z których słynęli irańscy rzemieślnicy z gór Zagros. Jednocześ­nie dość powszechnym metalem stało się złoto. Do naj wybitniej szych osiągnięć sztuki złotni­czej Bliskiego Wschodu należą bezcenne skarby odnalezione w grobach królewskich w Ur. Wśród nich znajduje się precyzyjnie wyko­nany złoty hełm króla Meskalamduga z wy­modelowanymi uszami oraz wyposażenie gro­bowca królowej Pu-abi. Składały się na nie liczne złote naszyjniki, diadem oraz figurka koziołka wspinającego się na drzewo życia. Odnajdywane poza Sumerem wyroby sume-ryjskich jubilerów dowodzą ożywionych kon­taktów handlowych w tej części basenu Mo­rza Śródziemnego.

rozpoczął się już proces usamodzielniania się nie­których gospodarstw, zwłaszcza nale­żących do nąjzamożniejszych rodów. Wykształciła się warstwa posiadaczy ziemskich, która z upływem lat zyskała status lo­kalnej arystokracji. Z niej właśnie wybierani by­li ensi, którzy po pewnym czasie przyjęli tytuły królewskie, a władza ich stała się dziedziczna. Z najbogatszych rodów rekrutowali się także kapłani i urzędnicy - stworzyli oni zalążek jed­nej z pierwszych w dziejach administracji. Liczba odnalezionych pieczęci cylindrycznych i glinia­nych tabliczek na stanowiskach archeologicznych w Kisz, Ur, Ebli czy Mari świadczy o wyjątkowo rozwiniętej biurokracji w całym regionie blisko­wschodnim. Treścią owych dokumentów są przedewszystkim transakcje i umowy, które współcześ­ni znawcy prawa zaliczają do kategorii umów cywilnoprawnych. Dowodzi to niezbicie, że prawie tysiąc lat przed kodyfikacją praw doko­naną przez Hammurabiego istniały w Mezopo­tamii zbiory skutecznie funkcjonujących prze­pisów. Należał do nich niewątpliwie kodeks Uru-kaginy, władcy Lagaszu, datowany na 2400 rok p.ae., jak również zbiór praw Lipitesztara z Isin spisany około roku 1930 p.n.e.

W życiu codziennym Sumerów zasadniczą rolę odgrywała świątynia. Ona była najwięk­szym właścicielem ziemskim, a jej kapłani dzięki ofiarności wiernych szybko stali się najbogatszą warstwą spo­łeczną w Mezopotamii. Świątynia pełniła funkcję domu bóstwa. Dlatego po pewnym czasie wykształcił się liczny personel urzędniczy i usłu­gowy, którego zadaniem była opieka nad świątynią i dbałość o jej interesy. O znaczeniu świątyni świad­czy fakt, że podczas wojen pomiędzy miastami-państwami, których nasilenie przypadło na drugą połowę III tysiącle­cia p.n.e., największym trofeum wojen­nym stał się posąg bóstwa i zdeponowane w jego domu skarby. Mniej więcej w połowie III tysiąclecia p.n.e. brąz wyparł kamień i obsydian jako surowce do produkcji broni, ozdób i narzędzi. Pierwsi metalurdzy skuwali samorodki miedzi na zimno.

Na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e. na ca­łym obszarze Bliskiego Wschodu funkcjonowały miasta, będące samodzielnymi organizmami pań­stwowymi. Wszystkie stanowiły jednocześnie ośrodki kultu. Pomimo lokalnego zróżnicowania panteonów szczególnym szacunkiem, przynaj­mniej w południowej Mezopotamii, cieszyła się Inana, której poświęcono zachowany częściowo do dzisiaj święty okręg i wspaniałą świątynię w je­go wnętrzu, w Uruk. Kult Inany - bogini urodza­ju, miłości i wojny - był konsekwencją wcześniej­szych, neolitycznych kultów płodności. Z zacho­wanych w Uruk pieczęci cylindrycznych wynika, że władzę polityczną i religijną a w okresach za­grożenia zapewne także wojskową, sprawował en-si. traktowany przez poddanych jako najwyższy kapłan i ziemski małżonek Inany. Jak wskazują późniejsze zapisy, ensi nie miał jednak władzy ab­solutnej. Wszystkie poważniejsze decyzje musiał konsultować z radą starszych, a kwestie wojny i pokoju rozstrzygało w jego obecności zgroma-; żołnierzy, czyli w praktyce wszystkich wol-

nych mieszkańców miasta-państwa. Obok Uruk do większego znaczenia w Mezopotamii doszły również: Ur, Kisz, Lagasz, Umma, Sippar, Kid-nun, Esznuna, Szuruppak i Eridu. Na północy na­tomiast podobny poziom rozwoju osiągnęły w Sy­rii Ebla i Mari, a na wschodnich wybrzeżach Mo­rza Śródziemnego Byblos i Ugarit. Okres kształto­wania się miast-państw zwany Dżamdat Nasr (od współczesnej nazwy starożytnego miasta Kidnun, z którego pochodzi wiele znalezisk archeologicz­nych charakterystycznych dla tej epoki w całej Mezopotamii) trwał mniej więcej od roku 3100 do 2900 p.n.e. W XXVII wieku p.n.e., jak wynika z odnalezionych archiwów w Kisz, Nippur czy Szuruppak, władza w poszczególnych miastach–państwach była już dziedziczna, a władcy posłu­giwali się królewskim tytułem lugal. Pierwszym poświadczonym królem mezopotamskim był lu­gal miasta Kisz, Mebaragesi, sprawujący rządy około 2700 roku p.n.e. Równocześnie ze zmiana­mi w systemie zarządzania państwem postępowa­ły zmiany w rozmieszczeniu terytorialnym miast-państw. Jedne bowiem zdobywały pewną przewa­gę i tworzyły organizmy państwowe na kształt fe­deracji. Inne, całkowicie podporządkowane potęż­niejszym sąsiadom, zostawały przez nich wchło­nięte. Przykład pierwszego rozwiązania ustrojo­wego stanowiło Lagasz, które w tym czasie posia­dało pięć innych miast: Girsu (pełniące przej­ściowo funkcję stolicy), Siraran, Kesz, Guabbę Od czasów rządów akadyjskich zaczyna się rozpad tradycyjnej wspólnoty rodowej. Podstawo­wą formacją społeczną staje się rodzina, korzysta­jąca z przysługujących jej praw oraz mająca okre­ślone obowiązki względem panującego. Imperium Sargona I, rozciągające się w pewnym okresie od Zatoki Perskiej do Morza Śródziemnego, około ro­ku 2200 p.n.e. padło ofiarą najazdu koczowni­czych plemion z gór Zagros, Gutejów. Po nim na­stąpił krótkotrwały renesans sumeryjski pod rząda­mi III dynastii z Ur. Państwo to szybko ponownie się rozpadło na niezależne miasta. Przyczynili się do tego amoryccy urzędnicy, którzy wykorzystu­jąc bardzo złą sytuację gospodarczą w Sumerze i zagrożenie ze strony Ela-mu, przejęli władzę w po­szczególnych ośrodkach i za­łożyli własne dynastie. W wie ku XIX p.n.e. jednemu z nich udało się podporządkować pozostałych w ramach mo­narchii babilońskiej.

Początkowo ziemia znajdu­jąca się w obrębie gminy miej­skiej stanowiła wspólną wła­sność mieszkańców.

Oprócz umiejętności obróbki metalu naj­większym osiągnięciem ludzi epoki brązu było stworzenie instytucji państwa. To właśnie wtedy pojawiły się pierwsze monarchie w Sumerze, Egipcie, Chinach, Indiach, w kręgu cywilizacji mykeńskiej i na Krecie. Gospodarka ówczesnego świata opierała się na niewolnictwie. W epoce brązu z prymitywnych piktogramów, znanych w Sumerze i Egipcie już w IV tysiącleciu p.n.e., powstało pismo jako system wyspecjalizo­wanych znaków, dostępnych tylko najbardziej wy-|| kształconym elitom ówczesnych społeczeństw.

obróbki metalu było, podobnie jak rewolucja neoli­tyczna, następnym krokiem milowym na drodze postępu technicznego. Choć metal w postaci miedzi rodzi­mej znano na Bliskim Wschodzie co najmniej od polowy V tysiąclecia p.n.e., jeszcze przez dwa tysiące lat podstawowym surowcem do produk­cji narzędzi i broni pozostawał ka­mień. Wypieranie go przez miedź, a następnie stop miedzi i cyny zwany brązem następowało stopniowo. Ar­cheolodzy nazwali przedział czasu, kiedy oba podstawowe surowce (ka­mień i miedź) współistniały ze sobą -chalkolitem lub eneolitem, czyli schył­kową epoką kamienia. Początek epoki brązu natomiast datowany jest przez nich na okres znacznie późniejszy, czyli na około 2500 rok p.n.e. Wów­czas właśnie na Bliskim Wschodzie i w Egipcie brąz stał się podstawo­wym materiałem wytwórczym. Trze­ba jednak pamiętać, że ramy czasowe tej epoki kształtowały się w regionie śródziemnomorskim zupełnie od­miennie niż w Europie Środkowej czy na obszarach nadbałtyckich. Tutaj brązu zaczęto używać najpóźniej, bo dopiero około roku 1800 p.n.e.